Archives

  • Jakub Szela już nie z “Wesela”

    Jakub Szela znany jest zapewne czytelnikom ze szkoły. Może ktoś kojarzy Upiora z “Wesela” Wyspiańskiego, który ukazuje się Dziadowi, strasząc go, że między panami a chłopami nigdy zgody nie będzie? Ten potworny wizerunek przywódcy rabacji galicyjskiej tkwi w naszych głowach jak zaczarowany, jednak pojawił się na gruncie polskiej literatury ktoś, kto spróbuje go odczarować. To młody pisarz, Radek Rak, uczynił młodego Szelę głównym bohaterem swojej najnowszej powieści pt. “Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli“. A że powieść cieszy się ogromnym uznaniem zarówno wśród krytyków, jak i czytelników, istnieje niemała szansa, by przywrócić Szeli człowieczeństwo.

    Od miłości do nienawiści

    “Baśń o wężowym sercu” opowiada historię Kóby Szeli. Poznajemy go, kiedy jest młodzieńcem i pracuje u karczmarza, Żyda. Jest XIX wiek, rzecz dzieje się w Galicji. Towarzyszymy mu podczas pierwszych inicjacji, pierwszych zauroczeń, czy to młodą Żydówką, czy urodziwą Malwy. Jesteśmy świadkami rozczarowań chłopaka i razów, jakich dostaje od swojego pana. Przyglądamy się temu, co spowodowało, że zwyczajny chłopak, którego stać było niegdyś na ludzkie odruchy serca (jak wtedy, gdy lunatyczkę sprowadził z dachu na ziemię, ocalając jej życie), stał się postrachem i symbolem bezwzględności. Czy da się to zrozumieć? Usprawiedliwić? A może ten bunt wieśniaków wywołał jakiś przypadek, zrządzenie losu? Co wspólnego z tą przemianą ma Kraina Węży?

    Bieguny dwa…

    Losy chłopaka, a potem już mężczyzny, przedstawione są na bogatym tle obyczajowym. Mamy tutaj zarówno szlachecką, jak i chłopską codzienność. Pierwsza jest niemal dworska, druga – surowa. Radek Rak pokazał w pełnej krasie zróżnicowany koloryt wsi galicyjskiej, jej jasne i ciemne strony. Silną wiarę w Boga obok wierzeń w gusła. Oniryczne wizje przywodzące na myśl słowiańskie magiczne klechdy sąsiadują z naturalistycznymi opisami nie tylko biednej wsi i przemocy, jakiej doświadczają chłopi (w tym Szela), ale i scen tzw. dla dorosłych. Bo erotyzmu jest sporo w tym sprzęgniętym z naturą świecie ludzkich dziwactw i ułomności.

    … a jeden świat

    “Baśń” Radka Raka jest przygotowana z pietyzmem. Autor zadbał o detale zarówno w warstwie historycznej i topograficznej, jak i etnicznej czy obyczajowej. Nie jest to jednak powieść historyczna, a raczej klechda, czyli podanie ludowe, w którym na równi funkcjonuje świat widzialny i niewidzialny. Tę symbiozę znakomicie oddaje Rak w warstwie językowej i stylistycznej swojej książki. A o tym, że ta proza ma walory wyjątkowe i wysoką wartość artystyczną, świadczy przyznanie książce i jej autorowi Nagrody Nike w 2020 roku.

    Ludzie zdjęcie utworzone przez freepik - pl.freepik.com
    Możliwość komentowania Jakub Szela już nie z “Wesela” została wyłączona
  • Powieść historyczna, która prawdziwą historią nie jest

    Radek Rak to tegoroczny laureat najbardziej prestiżowego wyróżnienia literackiego w Polsce – Literackiej Nagrody Nike. Otrzymał je za powieść Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli, która wydana została w roku 2019 (https://www.taniaksiazka.pl/basn-o-wezowym-sercu-albo-wtore-slowo-o-jakobie-szeli-radek-rak-p-1289738.html).

    Przepiękne wydanie

    To, co pierwsze rzuca się w oczy podczas zderzenia z książką Radka Raka to jej wydanie. Wyraziste, intensywnie czerwone z charakterystyczną grafiką. Choć autor kojarzony jest głównie z gatunkiem fantastyki, to wszelkie próby przyporządkowania jego najnowszej powieści do jakiegokolwiek gatunku, spalą na panewce. Trochę tu historii, trochę obyczajowych wątków, próby zrozumienia przeszłości, fragmentów fantastycznych, pewnej baśniowości i nieścisłości. O czym jednak opowiada Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli? To przede wszystkim opowieść o Galicji z przełomu wieku XVIII i XIX. Jako czytelnicy zostajemy wrzuceni w środek chłopskiego powstania przeciw szlachcie. Przewodzi nim tytułowy Jakób Szela, to właśnie z jego perspektywy przyjdzie nam patrzeć na otaczające nas wydarzenia.

    Motywy galicyjskie

    Jakób Szela to prostolinijny chłop, przy tym postać autentyczna, w której życiorysie jednak pozostaje do dzisiaj wiele niewypełnionych dziur. Radek Rak korzysta z tej okoliczności i postanawia je uzupełnić swoistą mieszanką baśni i mitu. Książka Raka emanuje magią i senną atmosferą. Autor pozwala sobie na dłuższe, zachwycające stylem pisarskim fragmenty. Niemniej przestoje fabularne mogą zmęczyć, szczególnie na początku książki, gdzie jest ich najwięcej. Druga połowa to już o wiele bardziej dynamiczna akcja, która zachęca do dobrnięcia do finału. Rak nie przedstawia nam powieści gatunkowej, nie interesują go też literackie konwencje, co dla czytelnika stanowić może niemałą frajdę – nigdy bowiem nie jesteśmy pewni tego, co czeka nas na kolejnej stronie.

    Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli to:

    • baśń, w której dominują ludowe podania i beskidzkie legendy
    • historia usadowiona pomiędzy prawdą historyczną a mitem
    • autorska próba wykreowania nowej mitologii Galicji
    • urzeka pisarskim stylem i perfekcyjną znajomością języka polskiego
    • zachwycająca, choć jednocześnie męcząca forma, która może zniechęcić do poznania kolejnej części opowieści (druga połowa jest już o wiele bardziej dynamiczna)
    • książka wyróżniona Literacką Nagrodą Nike 2020 (niespodziewany zwycięzca, który jednak w pełni na nagrodę zasłużył – głównie poprzez próbę reinterpretacji mitów galicyjskich, jak i język powieści).
    Ludzie zdjęcie od freepik z pl.freepik.com
    Możliwość komentowania Powieść historyczna, która prawdziwą historią nie jest została wyłączona
  • Od literatury fantastycznej do Nagrody Nike

    Już jakiś czas temu przyjęło się, że książki z gatunku science fiction lub fantasy nie trafiają do mainstreamu, jeśli chodzi o nagrody. Sprzedają się dobrze, mają swoich wiernych fanów, zdobywają gatunkowe wyróżnienia, jednak to wszystko… Jakkolwiek taka lektura nie byłaby dobra, nie zostanie zauważona czy też szerzej wspomniana na większym forum. Dlatego też spore zaskoczenie wywołał fakt, że tegorocznym zwycięzcą Nagrody Nike okazał się twórca fantastyki. Co prawda wyróżniona książka Radka Raka nie jest stuprocentowym reprezentantem gatunku, ale trzeba zauważyć, że Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli – TaniaKsiążka motywy fantastyczne posiada. I to w dużej ilości.

    Opowiedzenie mitu na nowo

    Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli to książka, w której znajdziemy mnóstwo gatunkowych przesłanek. Z jednej strony zapowiada się na powieść historyczną (próba opowiedzenia mitologii galicyjskiej na nowo), z drugiej fakty przeplatają się tutaj z literacką fikcją. Radek Rak robi to celowo. W życiorysie Szeli, czyli chłopskiego przywódcy do dzisiaj więcej jest dziur, aniżeli jasnych i klarownych prawd. Autor więc miał tutaj szerokie pole do popisu. Bez przeszkód mógł na nowo opowiedzieć ówczesną rzeczywistość, niegdysiejsze wydarzenia. I tak też robi. Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli to także lektura z dużą dozą humoru, ironii, erotycznych napięć, ale i bólu, mroku czy braku nadziei.

    Miejsce urodzenia a nasze późniejsze życie

    Radek Rak próbuje w trakcie snucia swojej magicznej opowieści, odpowiedzieć na pytanie, czy miejsce naszego urodzenia jest w stanie zdeterminować nasze późniejsze życie. Pisarz nie próbuje znaleźć odpowiedzi dosłownej, mocnej, raczej, poprzez narrację, próbuje zachęcić czytelnika do poszukiwania własnej drogi. Dzięki temu Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli można interpretować wielorako. Każdy odbiorca znajdzie w tej mityczno-prawdziwej opowieści coś innego. Radek Rak nie boi pokazać się jak okrutny jest świat – bez różnicy czy ten wyjęty z – minionej lub teraźniejszej rzeczywistości – czy ten wprost ze świata mitów i legend. Życie jest niesprawiedliwe, myślimy tak, jak myślą inni, których trzymamy w swoim otoczeniu. Niemniej jednak autor widzi w tym wszystkim światełko nadziei – i dlatego też finał książki raczej koi serce niż wywołuje niepokój. Warto przeczytać, nie tylko ze względu na wyróżnienie Nike

    Ludzie zdjęcie utworzone przez freepik - pl.freepik.com
    Możliwość komentowania Od literatury fantastycznej do Nagrody Nike została wyłączona